Birleşmiş Milletler Ticaret ve Kalkınma Konferansı’nın (UNCTAD) 3 Nisan 2025 tarihinde yayımladığı Teknoloji ve İnovasyon Raporu 2025’e göre, yapay zeka (YZ) pazarının 2033 yılına kadar 4,8 trilyon dolara ulaşması bekleniyor; bu rakam, Almanya ekonomisinin büyüklüğüne eşdeğer. Ancak, YZ’nin sunduğu avantajların büyük ölçüde belirli ülkelerde ve şirketlerde yoğunlaşması, küresel eşitsizlikleri artırma riski taşıyor.
YZ pazarındaki yoğunlaşma ve eşitsizlik riski
Dünya genelindeki kurumsal Ar-Ge harcamalarının %40’ı, çoğunluğu ABD ve Çin merkezli 100 firma tarafından gerçekleştiriliyor.Apple, Nvidia ve Microsoft gibi teknoloji devlerinin her biri yaklaşık 3 trilyon dolarlık piyasa değerine sahip olup, bu rakam tüm Afrika kıtasının gayri safi yurt içi hasılasına denk geliyor. Bu durum, YZ alanındaki teknolojik gelişmelerin ve ekonomik faydaların sınırlı sayıda ülke ve şirketin elinde yoğunlaşmasına neden olarak, gelişmekte olan ülkelerin bu avantajlardan mahrum kalma riskini artırıyor.
İstihdam üzerindeki etkiler ve beceri yatırımlarının önemi
YZ’nin küresel işlerin %40’ını etkilemesi öngörülüyor.Bu, üretkenlik artışları sağlasa da, otomasyon ve iş kaybı endişelerini beraberinde getiriyor.YZ destekli otomasyonun faydaları genellikle sermaye sahiplerine yönelerek, emeğin aleyhine bir durum yaratabilir ve gelişmekte olan ekonomilerin düşük maliyetli iş gücüne dayalı rekabet avantajını zayıflatabilir.Ancak YZ’nin sadece işleri ortadan kaldırmakla kalmayıp, yeni endüstriler yaratma ve çalışanları güçlendirme potansiyeli de bulunuyor.Bu nedenle, yeniden beceri kazandırma ve mevcut becerileri geliştirme yatırımları, YZ’nin istihdam olanaklarını artırıcı bir unsur olarak değerlendirilmesi için kritik önem taşıyor.
Gelişmekte olan ülkeler için stratejik adımlar
Gelişmekte olan ekonomilerin YZ’nin sunduğu potansiyelden tam anlamıyla faydalanabilmesi için dijital altyapıya, veri yönetimine ve insan kaynağına yatırım yapmaları gerekiyor.UNCTAD, bu ülkelerin güçlü inovasyon sistemleri oluşturabilmesi için gerekli politika tasarımlarında uzmanlık desteği sunuyor.
YZ, dünya ekonomisinin geleceğini şekillendirirken, çoğunluğu Küresel Güney’de bulunan 118 ülke, önemli YZ yönetişim tartışmalarının dışında kalıyor.YZ ile ilgili düzenlemeler ve etik çerçeveler oluşturulurken, gelişmekte olan ülkelerin de bu süreçlere dahil edilmesi, YZ’nin yalnızca belirli grupların değil, tüm insanlığın yararına hizmet etmesini sağlamak açısından hayati önem taşıyor.Bu bağlamda, daha güçlü uluslararası işbirlikleri, adalet, şeffaflık ve paylaşılan faydaları önceliklendiren küresel bir YZ çerçevesi oluşturulmasına katkı sağlayabilir.
UNCTAD Genel Sekreteri Rebeca Grynspan, YZ gelişiminde insan merkezli bir yaklaşımın önemini vurgulayarak, ülkelerin birlikte küresel bir yapay zeka çerçevesi oluşturabilmesi için daha güçlü uluslararası işbirliklerine ihtiyaç duyulduğunu belirtiyor.
