Güney Rusya’nın Rostov-on-Don şehrinde yaşayan bir blogger olan Pavel Osipyan, Instagram’da yayınladığı alaycı bir şarkıyla ülkedeki yeni ve tuhaf bir gerçeğe dikkat çekiyor. İki haftada yarım milyondan fazla izlenen şarkısında, elinde akıllı telefonuyla şehirde dolaşırken zayıf internet bağlantısından şikayet ediyor: “Saat 12’ye kadar internetimiz var ve son zamanlarda hiç bağlantı yok. Kızmaya gerek yok, sadece alışın artık.” Osipyan’ın markette elektronik ödeme yapamaması veya araba kullanırken kağıt haritalara muhtaç kalması gibi şikayetleri, sadece Ukrayna sınırındaki ve sık sık drone saldırılarına hedef olan bu şehre özgü değil.
Son iki aydır, yetkililerin Ukrayna drone’larını engellemek için gerekli olduğunu söylediği cep telefonu interneti kesintileri, savaşa yakın bölgelerden Sibirya’nın içlerine ve hatta Uzak Doğu’ya kadar düzinelerce Rus bölgesini vurdu. Bu durum, “savaş güvenliği” adı altında yapılan kesintilerin, Rus halkının günlük yaşamını nasıl etkilediği ve Kremlin’in internet üzerindeki kontrolünü nasıl artırdığına dair ciddi soruları beraberinde getiriyor.
Ülke çapında yayılan kesintiler günlük hayatı felç etti
Associated Press tarafından ulaşılan Ruslar, kredi kartı ödemelerinin geçmediğini, taksi ve araç paylaşım uygulamalarının düzgün çalışmadığını ve ATM’lerin bazen arızalandığını anlatıyor. Kesintiler saatler veya günler sürebiliyor ve bir şehrin bir bölümünde hizmet varken başka bir yerde tamamen kesilebiliyor, bu da durumu daha da öngörülemez kılıyor.
Ukrayna’ya yakın ve sık sık drone saldırılarına hedef olan Voronej’de bir sakin, Temmuz ayı başlarında evindeki hem cep telefonu interneti hem de Wi-Fi olmadan kendini “bir mağarada” gibi hissettiğini ve ancak ertesi gün iş yerinde internete girebildiğini söylüyor.
Kırsal bölgelerde, küçük kasaba ve köylerde ise durum daha da vahim. Cep telefonu internetinin genellikle tek çevrimiçi olma yolu olduğu bu yerlerde, özellikle eczanelerin reçeteleri özel yazılımlara girmesi gerektiği için haftalarca internetsiz kalarak büyük zorluklar yaşadığı bildiriliyor.
Güvenlik gerekçesi mi, kontrol aracı mı?
Uzmanlar, bu kesintilerin Mayıs ayında, Rusya’nın II. Dünya Savaşı’ndaki zaferinin 80. yıl dönümünü kutladığı ve Moskova’nın günlerce ciddi bağlantı kesintileri yaşadığı dönemde başladığını belirtiyor. Kremlin sözcüsü Dmitry Peskov, bu kesintilerin Ukrayna’nın düzenli drone saldırıları nedeniyle kasıtlı olduğunu doğrulamış ve “gerektiği sürece devam edeceğini” söylemişti.
Rus internet özgürlüğü grubu Roskomsvoboda’nın kurucusu avukat Sarkis Darbinyan’a göre, başkentteki bu kesintiler, ülkenin dört bir yanındaki yetkililere bunun “kullanışlı bir araç” olduğu sinyalini verdi. Dijital haklar grubu Access Now’dan Anastasiya Zhyrmont ise, güvenlik adına yapılan bu tür kesintilerin halk nezdinde meşrulaştırıldığını ve yetkililerin bu kısıtlamaları kötüye kullanmasına kapı araladığı uyarısında bulunuyor.
Washington merkezli Savaş Araştırmaları Enstitüsü’nden (ISW) Kateryna Stepanenko, Rus ve Ukrayna drone’larının çalışmak için cep telefonu internet ağlarını kullandığını, bu nedenle kesintilerin saldırıları engellemek için bir yöntem olduğunu belirtiyor. Ancak Stepanenko, bunun aynı zamanda Kremlin’in interneti dizginlemeye yönelik uzun vadeli çabasının bir parçası olduğunun da altını çiziyor.
Rus yetkililer, son on yılda çevrimiçi içeriği aktif olarak sansürleyerek binlerce bağımsız medya, muhalefet grubu ve insan hakları örgütünün web sitesini engelledi. 2022’de Ukrayna’nın tam ölçekli işgalinden sonra hükümet, Twitter, Facebook ve Instagram gibi büyük sosyal medya platformlarının yanı sıra şifreli mesajlaşma platformu Signal’i de engelledi. Rusya’da oldukça popüler olan YouTube’a erişim, geçen yıl uzmanların kasıtlı yavaşlatma olarak adlandırdığı şekilde kesintiye uğradı.
Bu kesintiler, kısıtlamaları aşmaya yardımcı olan VPN hizmetlerinin rutin olarak engellenmesi ve yabancı olanların yerini alması beklenen ulusal bir mesajlaşma uygulaması planları ile birleştiğinde, daha büyük bir kampanyanın parçası haline geliyor. Stepanenko’ya göre bu kampanya, “Kremlin’in 20 yıl önce Çin’in yaptığı düzeyde başaramadığı bir şey olan internet üzerinde kontrol kurma” çabasıdır.
Alışılan “yeni normal” ve tehlikeleri
Belki de en endişe verici olan, Rus halkının artan internet kısıtlamalarıyla ve kesintilerle yaşamaya alışması.
Access Now’dan Zhyrmont, “Bu modern gerçeklik olmamalı,” diyerek durumun vahametine dikkat çekiyor. Savaş güvenliği perdesi altında uygulanan bu dijital karartma, sadece günlük hayatı zorlaştırmakla kalmıyor, aynı zamanda bilgiye erişimi, ifade özgürlüğünü ve dijital hakları da temelden tehdit ediyor. Bir yandan drone’ları durdurma amacı güderken, diğer yandan kendi vatandaşlarının dış dünyayla olan bağını koparan bu politika, Rusya’nın dijital geleceği üzerinde derin ve kalıcı izler bırakabilir.
